PFAS podstępnie wkroczyły do naszego środowiska, stanowiąc obecnie potężne wyzwanie dla jego współczesnej ochrony. PFAS nie pojawiły się przypadkowo. Ich rozwój był odpowiedzią na potrzeby współczesnego człowieka i oczekiwania wobec produktów, które miały być coraz bardziej trwałe, funkcjonalne i odporne na trudne warunki. Odporność na wysoką temperaturę, wodę, tłuszcz i plamy, właściwości nieprzywierające, czy odporność chemiczna – to cechy, które przez lata sprawiały, że związki te znajdowały zastosowanie w wielu produktach codziennego użytku i procesach przemysłowych.
Z czasem praktyczne właściwości PFAS doprowadziły do ich ogromnego rozpowszechnienia – od odzieży, opakowań i kosmetyków, przez środki gaśnicze i elektronikę, po przemysł chemiczny, motoryzacyjny, czy energetyczny.
Czym są PFAS?
Skrót PFAS oznacza substancje per- fluoroalkilowe i polifluoroalkilowe. Prościej – PFAS to obszerna grupa obej- mująca tysiące syntetycznych związków chemicznych. Wszystkie zawierają wiązania: węgiel fluor, które są jednymi z najsilniejszych i najtrwalszych wiązań spotykanych w chemii organicznej. Związki te mają charakterystyczne właściwości chemiczne i fizyczne: są bezbarwne, bezwonne, nie mają smaku, ale co istotniejsze są bezpośrednio toksyczne oraz wysoce mobilne w wodzie. Raz uwolnione do wody, gleby lub powietrza, krążą w ekosystemie przez dziesięciolecia, kumulując się w środowisku i żywych organizmach mogą powodować zaburzenia hormonalne, choroby nerek, wątroby oraz nowotwory. Nie ulegają ani naturalnemu rozkładowi biologicznemu, ani termicznemu, ani również fotolizie w warunkach środowiskowych. Te ostatnie właściwości powodują, iż kategoryzuje się je do rodziny trwałych zanieczyszczeń organicznych (POPs).
Od 1950 r. PFAS były wykorzystywane do produkcji: tkanin i skóry, kosmetyków, środków gaśniczych, farb i lakierów, środków ochrony roślin, opakowań i sztućców jednorazowych, jak również patelni nieprzywierających.
Kolejno, zastosowanie PFAS rozszerzano na inne produkty, co doprowadziło do ich rozpowszechnienia w takich sektorach jak:
– motoryzacja,
– przetwórstwo chemiczne,
– żywność i napoje,
– mikroelektronika,
– sektor zbrojeniowy,
– sektor rafineryjny,
– farmacja,
– energetyka,
– celuloza.
PFAS są więc wszechobecne w naszym środowisku od lat i bez właściwego postępowania z tymi substancjami pozostaną w nim przez kolejne pokolenia, kumulując się w organizmach ludzi, zwierząt oraz roślin, niejednokrotnie siejąc spustoszenie wynikające z ich toksycznych właściwości.
Czy to w wodzie, glebie, powietrzu, czy odpadach związki te stanowią poważne wyzwanie, od powszechnego zanieczyszczenia po złożone wymogi dotyczące unieszkodliwiania odpadów zawierających PFAS.
Wyzwania środowiskowe dotyczą:
w zakresie wody i środowiska: konieczności prowadzenia regularnego monitoringu rzek, wód pod- ziemnych oraz wód pitnych przez stacje sanitarne i wodociągi pod kątem zawartości PFAS,
w zakresie żywności i opakowań: konieczności eliminowanie fluorowanych substancji z papieru, kartonów i naczyń mających kontakt z jedzeniem,
w przemyśle i produktach konsumenckich: wycofywania PFAS z odzieży wodoodpornej, kosmetyków, pian gaśniczych oraz powłok nieprzywierających,
w gospodarce odpadami: konieczności zapewnienia prawidłowego unieszkodliwiania odpadów z zawartością PFAS poprzez stosowanie właściwych metod eliminacji substancji ze środowiska.
Unijne regulacje dotyczące PFAS
Unia Europejska podjęła już wysiłki w celu ograniczenia lub zakazu stosowania określonych PFAS, w tym poprzez ustalenie maksymalnych dopuszczalnych limitów dla następujących czterech kluczowych substancji PFAS, które budzą dziś największe obawy toksykologiczne. Dotyczy to PFAS, które są objęte szczegółowymi przepisami, takimi jak rozporządzenie w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych (POP), rozporządzenie w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania (CLP) oraz rozporządzenie REACH.
Następujące PFAS są już objęte regulacjami:
PFOS (Kwas perfluorooktanosulfonowy): Używany w pianach gaśniczych, impregnatach do tkanin i papieru. Silnie toksyczny dla organizmów wodnych i dla ssaków. Bardzo wolno znika z eko- systemów.
PFOA (Kwas perfluorooktanowy): Stosowany w produkcji teflonu i powłok nieprzywierających. Słabo biodegradowalny w przyrodzie. Kumuluje się w organizmie człowieka. Zwiększa ryzyko chorób wątroby i nowotworów.
PFNA (Kwas perfluorononanowy): Występuje w tworzywach sztucznych oraz produktach codziennego użytku. Cechuje się wysoką zdolnością do bioakumulacji. Negatywnie wpływa na go- spodarkę hormonalną, układ odpornościowy oraz gospodarkę lipidową.
PFHxS (Kwas perfluoroheksanosulfonowy): Zastępował starsze substancje w środkach gaśniczych i czyszczących. Działa długotrwale na krew i nerki, trwały zanieczyszczasz obciążający m.in. wątrobę i tarczycę. Pozostaje wykrywalny w ludzkiej krwi przez wiele lat.
Państwa członkowskie pod egidą Europejskiej Agencji Chemikaliów – ECHA – procedują powszechny zakaz stosowania obejmujący całą grupę po- nad 10 000 związków PFAS z określonymi włączeniami czasowymi.
Ponadto przyjęto lub zmieniono dalsze przepisy prawne mające na celu zapobieganie rozprzestrzenianiu się PFAS w środowisku w określonych sektorach, takich jak:
Woda pitna: suma tych czterech konkretnych związków stanowiących największe zagrożenie dla zdrowia jest monitorowana i ograniczana. Przepisy Dyrektywy w sprawie wody pitnej (UE) 2020/2184, które wprowadzają obowiązkowe limity zawartości PFAS w wodzie pitnej (0,1 μg/l dla sumy 20 związków i 0,5 μg/l dla sumy wszystkich PFAS).
https://www.gov.pl/web/gis/nowe-przepisy-dotyczace-jakosci-wody-przeznaczonej-do-spozycia
Wody powierzchniowe: wprowadzono nową normę jakości środowi- ska dla wód powierzchniowych wy- noszącą 4,4 ng/l dla sumy 25 PFAS, która została niedawno uwzględniona w rozporządzeniu.
Żywność: maksymalne dopuszczalne poziomy dla tych czterech substancji są ustalane indywidualnie i łącznie, w tym w jajach, rybach, mięsie i podrobach. Rozporządzenie UE 2023/915 z dnia 25 kwietnia 2023 r., oparte na ocenie naukowej przeprowadzonej przez EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności https://www.efsa.europa. eu/pl), ustanawia limity dla określonych zanieczyszczeń chemicznych w żywności, regulując ścisłe limity bezpieczeństwa dla czterech PFAS oraz ich łącznej zawartości.
Opakowania: przepisy rozporządzenia PPWR (w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych), które od sierpnia 2026 r. ograniczają lub zakazują wprowadzania do obrotu opakowań przeznaczonych do kontaktu z żywnością zawierających nie- dozwolone stężenia PFAS
Co dalej z PFAS?
Należy jednak zauważyć, że aktualnie obowiązujące europejskie regulacje prawne dotyczące PFAS nie zostały opracowane w sposób kompleksowy. Nie uwzględniają bowiem wszystkich etapów cyklu życia tych substancji – od projektowania produktów, przez ich użytkowanie, aż po końcowy etap gospodarowania odpadami powstającymi podczas procesu produkcji, jak również samych produktów z PFAS oraz emisji do środowiska. W szczególności braku- je przepisów dotyczących zarządzania wytwarzanymi odpadami zawierającymi PFAS, jak i zrzutami PFAS z zakładów przemysłowych, w tym zakładów przetwarzania odpadów.
Kluczowym krokiem w celu przeciw- działania rozprzestrzenianiu się PFAS powinno być nawiązanie współpracy między przemysłem, naukowcami i decydentami w celu zastąpienia PFAS innymi substancjami lub ograniczenia ich wykorzystania do minimum.
Można to osiągnąć m.in. poprzez:
– wdrożenie substytutów PFAS w różnych dziedzinach przemysłu – przemysł musi szukać bezpiecznych zamienników tych chemikaliów,
– wspieranie innowacji w procesach produkcyjnych,
– zamknięcie systemu recyklingu materiałów zawierających PFAS,
– właściwe zagospodarowanie odpadów zawierających PFAS.
Istotnym elementem są kampanie informacyjne popierające zwyczaje konsumenckie w nabywaniu produktów wolnych od PFAS.
Cały przemysł powinien zostać ukierunkowany na dążenie do przyszłości, w której obawy dotyczące zarządzania PFAS staną się już przeszłością, zarówno w zakresie wytwarzania produktów, jak i unieszkodliwiania odpadów pochodzących z produkcji.
Bezpieczne postępowania z odpadami i ich unieszkodliwianie zgodnie z obowiązującymi przepisami, z wykorzystaniem odpowiednio dobranych technologii, w tym procesów termicznego przekształcania może stanowić kluczowy element ograniczania obecności PFAS w środowisku.
Problem PFAS dostrzegł również Związek Pracodawców Instalacji Termicznego Przekształcania Odpadów Niebezpiecznych (ZPITPON), który reprezentując przedsiębiorstwa zajmujące się bezpiecznym zagospodarowaniem odpadów niebezpiecznych – zwrócił uwagę na potrzebę stworzenia spójnych i przewidywalnych zasad postępowania z odpadami zawierającymi te substancje.
W lutym 2026 r. Związek wystąpił do Ministerstwa Klimatu i Środowiska z apelem o podjęcie szerszej dyskusji nad kompleksowymi regulacjami dotyczącymi PFAS – obejmującymi cały cykl życia tych substancji, od projektowania i stosowania produktów, przez ich obecność w odpadach, aż po emisje do środowiska.
FAS to obszerna grupa obejmująca tysiące syntetycznych związków chemicznych. Wszystkie zawierają wiązania: węgiel – fluor, które są jednymi z najsilniejszych i najtrwalszych wiązań spotykanych w chemii organicznej.
Związek (ZPITPON) zadeklarował jednocześnie gotowość do udziału w pracach nad rozwiązaniami, które pozwolą skutecznie ograniczać ryzyko związane z PFAS, a jednocześnie zapewnią instalacjom gospodarują- cym odpadami przemysłowymi jasne i możliwe do zastosowania w praktyce zasady ich bezpiecznego przetwarzania
Karina Szafranek-Braś,
Wiceprezes Zarządu, Związek Pracodawców Instalacji Termicznego Przekształcania Odpadów Niebezpiecznych
Źródła:
https://www.google.com/url?sa=i&source=web&rct=j&url=https://www.gov.pl/attachment/7b42c49b-1c2c-4a13-903d-5561f89fe83b&ved=2ahUKEwjM7_PysqeWAxUXBdsEHc0cL48Q_r4PegoIAggACAAIGhAC&opi=89978449&cd&psig=AOvVaw1ofEu6I-LoCOxOOE3Qp0c5&ust=1787046976051000
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_2286
https://echa.europa.eu/pl/-/echa-publishes-pfas-restriction-proposal
https://www.gov.pl/web/chemikalia/opublikowano-zaktualizowana-propozycja-ograniczenia-stosowania-substancji-per–i-polifluoroalkilowych-pfas
https://pl.wikipedia.org/wiki/Zwi%C4%85zki_perfluoroalkilowe
Opracowania własne ZPITPON
